Cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ là quá trình phá dỡ những toà nhà không còn an toàn hoặc phải chỉnh trang theo quy hoạch, rồi xây công trình mới trên khu đất đó, kèm phương án bồi thường và tái định cư cho các chủ căn hộ. Luật Nhà ở 2023 dành hẳn một phần cho việc này, vì đây là bài toán của nhiều khu tập thể ở các đô thị lớn.
Một dự án như vậy thường kéo dài nhiều năm và đi qua nhiều tầng quyết định: tỉnh, thành phố lập kế hoạch; toà nhà được kiểm định; chủ đầu tư được chọn; phương án bồi thường, tái định cư được lập và phê duyệt; cư dân di chuyển tạm; công trình mới được xây và bàn giao. Bài này đi qua từng giai đoạn, chỉ ra ở giai đoạn nào chủ căn hộ có quyền tham gia, và những tài liệu bạn nên giữ. Quyền lợi cụ thể của từng hộ khi toà nhà phá dỡ có bài riêng trên trang.
Những trường hợp chung cư thuộc diện cải tạo, xây dựng lại
Không phải toà nhà cũ nào cũng bị phá. Theo Luật Nhà ở 2023, các trường hợp phải phá dỡ để cải tạo, xây dựng lại được nêu cụ thể; có thể hình dung theo các nhóm dưới đây, còn tiêu chí chi tiết cần tra văn bản hướng dẫn hiện hành.
- Toà nhà hết thời hạn sử dụng theo thiết kế và kết luận kiểm định cho thấy không còn bảo đảm an toàn để ở tiếp.
- Toà nhà chưa hết niên hạn nhưng bị hư hỏng kết cấu chính, có nguy cơ sập đổ, không bảo đảm an toàn cho người ở.
- Toà nhà hư hỏng nặng do cháy nổ, thiên tai hoặc sự cố khác mà sửa chữa không còn hiệu quả.
- Toà nhà bị hư hỏng một số bộ phận và hệ thống kỹ thuật đến mức việc cải tạo, sửa chữa không đem lại hiệu quả so với xây mới.
- Toà nhà nằm trong khu vực phải cải tạo đồng bộ theo quy hoạch, trong đó có những toà còn dùng được nhưng phải phá dỡ để thực hiện dự án chung.
Nhóm cuối là nhóm cư dân hay thắc mắc nhất, vì toà nhà của họ chưa hư hỏng nặng. Nếu toà nhà bạn đang ở thuộc nhóm này, hãy hỏi rõ căn cứ quy hoạch và tiêu chí áp dụng để đưa toà vào danh sách.
Các giai đoạn chính của một dự án cải tạo, xây dựng lại
Thứ tự và tên gọi có thể khác nhau giữa các địa phương, nhưng một dự án điển hình đi qua những giai đoạn sau. Cột cuối là chỗ cư dân nên chủ động.
| Giai đoạn | Việc chính | Ai làm | Cư dân nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Lập kế hoạch | Rà soát, kiểm định, đưa toà nhà vào kế hoạch cải tạo | UBND tỉnh, cơ quan quản lý nhà ở cấp tỉnh | Theo dõi thông báo, hỏi toà mình có trong danh sách không, vì sao |
| Quy hoạch khu vực | Xác định chỉ tiêu, công năng khu đất sau cải tạo | Cơ quan quy hoạch cấp tỉnh | Góp ý khi lấy ý kiến cộng đồng |
| Chọn chủ đầu tư | Theo một trong các hình thức luật định | Chủ sở hữu thoả thuận hoặc Nhà nước lựa chọn | Tham dự hội nghị, đọc kỹ đề xuất, biểu quyết có cân nhắc |
| Lập phương án bồi thường, tái định cư | Tính quyền lợi từng hộ, chỗ ở tạm | Chủ đầu tư phối hợp cơ quan nhà nước | Kiểm tra diện tích, giấy tờ, phương án của hộ mình |
| Di dời, phá dỡ, xây mới | Cư dân chuyển chỗ tạm, phá dỡ, thi công | Chủ đầu tư | Giữ biên bản bàn giao, theo dõi tiến độ |
| Bàn giao, cấp giấy | Nhận căn hộ mới, làm giấy chứng nhận | Chủ đầu tư, văn phòng đăng ký đất đai | Đối chiếu căn nhận với phương án đã duyệt |
Giai đoạn chọn chủ đầu tư và giai đoạn lập phương án là hai nơi cư dân có ảnh hưởng lớn nhất. Một khi phương án đã được phê duyệt, khả năng thay đổi sẽ hẹp hơn nhiều.
Ba cách chọn chủ đầu tư và điều cư dân cần hiểu
Chủ sở hữu tự thoả thuận chọn doanh nghiệp. Các chủ căn hộ thông qua hội nghị nhà chung cư lựa chọn một doanh nghiệp kinh doanh bất động sản đáp ứng điều kiện để làm chủ đầu tư. Hình thức này cho cư dân tiếng nói lớn nhất, nhưng cũng đòi hỏi cư dân đủ thông tin để so sánh các đề xuất. Tỷ lệ đồng thuận cần đạt và cách tổ chức hội nghị theo quy định hiện hành, nên hỏi cơ quan quản lý nhà ở trước khi họp.
Nhà nước lựa chọn doanh nghiệp. Khi cư dân không thống nhất được trong thời hạn quy định, hoặc trong những trường hợp luật cho phép, cơ quan nhà nước tổ chức lựa chọn chủ đầu tư. Cư dân vẫn có quyền được thông tin và góp ý vào phương án bồi thường, tái định cư.
Nhà nước trực tiếp đầu tư. Với một số trường hợp, chẳng hạn toà nhà nguy hiểm cần xử lý gấp hoặc dự án không hấp dẫn doanh nghiệp, Nhà nước có thể dùng vốn đầu tư công để thực hiện. Khi đó phương án do cơ quan nhà nước lập và phê duyệt.
Điều chung cho cả ba cách. Dù chọn cách nào, quyền lợi tối thiểu của chủ căn hộ được bảo vệ theo luật, phương án phải được công khai và phê duyệt. Đừng tin vào những cam kết miệng không có trong văn bản, dù đến từ ai.
Toà nhà đã xuống cấp mà chưa có tên trong kế hoạch: cư dân làm gì
Không ít khu tập thể xuống cấp rõ rệt nhưng chưa được đưa vào kế hoạch cải tạo của tỉnh, thành phố. Cư dân sống trong cảnh tường nứt, ban công rỉ sét mà không biết bao giờ mới đến lượt. Trong tình huống này, chờ đợi thụ động không phải lựa chọn duy nhất.
Bước đầu tiên là phản ánh tình trạng toà nhà bằng văn bản tới UBND xã, phường và cơ quan quản lý nhà ở cấp tỉnh, kèm ảnh chụp và mô tả cụ thể những hư hỏng. Văn bản có chữ ký của nhiều hộ, qua ban quản trị hoặc tổ dân phố, thường được tiếp nhận nghiêm túc hơn đơn lẻ. Mục tiêu trước mắt là để toà nhà được kiểm định, vì kết luận kiểm định là căn cứ để xếp toà vào danh sách ưu tiên.
Song song, cư dân có thể tự xử lý những nguy cơ trước mắt trong phạm vi được phép: dọn đồ nặng khỏi ban công yếu, không cơi nới thêm, báo ngay khi thấy vết nứt mới ở kết cấu. Những việc này không thay được cải tạo, nhưng giảm rủi ro trong thời gian chờ. Nếu có doanh nghiệp tự tìm đến đề xuất làm dự án, hãy hỏi cơ quan quản lý nhà ở xem đề xuất đó đi theo trình tự nào, tránh ký những thoả thuận riêng chưa có cơ sở pháp lý.
Hội nghị nhà chung cư: nơi cư dân có tiếng nói thật
Trong nhiều giai đoạn, ý kiến của chủ căn hộ được thể hiện qua hội nghị nhà chung cư. Đây không phải buổi họp hình thức: biểu quyết ở đây có thể quyết định ai sẽ làm chủ đầu tư, phương án nào được đề xuất. Vì vậy hãy đi họp, hoặc uỷ quyền bằng văn bản rõ ràng cho người bạn tin nếu không đi được.
Trước buổi họp, đề nghị được nhận tài liệu sớm để đọc: đề xuất của các doanh nghiệp, sơ bộ về diện tích căn hộ mới, chỗ ở tạm, tiến độ, cam kết về chất lượng công trình. Một hội nghị mà tài liệu chỉ được phát tại chỗ rồi biểu quyết ngay là hội nghị cư dân khó đưa ra lựa chọn có hiểu biết.
Biên bản hội nghị cần ghi rõ số người dự, số phiếu, nội dung biểu quyết. Cư dân nên đề nghị được nhận bản sao. Nếu có dấu hiệu bất thường, như phiếu uỷ quyền không rõ ràng hay nội dung biểu quyết khác tài liệu đã phát, hãy ghi ý kiến vào biên bản ngay tại hội nghị và giữ lại bằng chứng.
Những tài liệu chủ căn hộ nên gom từ sớm
Dự án cải tạo kéo dài nhiều năm, người đứng tên có thể thay đổi, giấy tờ có thể thất lạc. Gom đủ hồ sơ ngay khi toà nhà vào kế hoạch giúp bạn không bị thiệt khi tính quyền lợi.
- Giấy chứng nhận căn hộ, hoặc nếu chưa có thì hợp đồng mua bán, hợp đồng thuê mua, giấy tờ hoá giá, quyết định phân phối nhà ngày trước.
- Giấy tờ về các lần chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế đã xảy ra với căn hộ, để chứng minh ai là chủ hiện tại.
- Giấy tờ về cư trú của các thành viên trong hộ, vì một số quyền liên quan đến chỗ ở tạm có thể xét theo nhân khẩu thực tế.
- Ảnh chụp, bản vẽ hiện trạng căn hộ, ghi rõ phần diện tích hợp pháp và phần cơi nới.
- Toàn bộ thông báo, biên bản, kết luận kiểm định, quyết định liên quan đến toà nhà mà bạn nhận được.
- Bản ghi các trao đổi với chủ đầu tư hoặc cơ quan nhà nước, kèm ngày và người trao đổi.
Nếu căn hộ đang có tranh chấp thừa kế hoặc chưa hoàn tất sang tên, nên giải quyết sớm, vì phương án tái định cư sẽ ghi tên người được hưởng.
Những điểm dễ phát sinh bất đồng và cách tiếp cận
Bất đồng thường xoay quanh ba chuyện: diện tích căn hộ mới so với căn cũ, vị trí tầng và hướng khi bố trí lại, và thời gian ở tạm. Luật Nhà ở 2023 cho phép áp dụng cách tính diện tích tái định cư có lợi cho chủ cũ theo một hệ số do địa phương quyết định trong khung luật định; mức cụ thể ở từng tỉnh, thành phố cần tra quy định hiện hành.
Với phần cơi nới, thường không được tính như diện tích hợp pháp. Đây là chỗ nhiều hộ thất vọng vì đã sống trên phần diện tích đó nhiều năm. Hiểu điều này từ sớm giúp bạn kỳ vọng đúng và tập trung vào những phần có căn cứ pháp lý.
Khi bất đồng không tự giải quyết được qua hội nghị và trao đổi với chủ đầu tư, cư dân có quyền khiếu nại các quyết định hành chính liên quan. Trước khi đi tới bước đó, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xem hồ sơ của hộ mình có cơ sở tới đâu, tránh mất thời gian vào những yêu cầu không có căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Chung cư cũ còn ở được có bị đưa vào diện cải tạo không?
Có thể, nếu toà nhà nằm trong khu vực phải cải tạo đồng bộ theo quy hoạch. Trường hợp này cư dân nên hỏi rõ căn cứ quy hoạch và tiêu chí đưa toà vào danh sách. Quyền lợi bồi thường, tái định cư vẫn được bảo đảm theo phương án được duyệt.
Ai quyết định chủ đầu tư dự án cải tạo chung cư cũ?
Theo Luật Nhà ở 2023, chủ đầu tư có thể do các chủ sở hữu thoả thuận lựa chọn qua hội nghị nhà chung cư, do Nhà nước lựa chọn, hoặc Nhà nước trực tiếp đầu tư. Tỷ lệ đồng thuận và trình tự cụ thể cần tra quy định hiện hành.
Không đi họp hội nghị nhà chung cư thì có sao không?
Bạn mất cơ hội tác động đến những quyết định ảnh hưởng tới căn hộ của mình, như chọn chủ đầu tư. Nếu không dự được, hãy uỷ quyền bằng văn bản rõ nội dung cho người bạn tin, và đề nghị nhận bản sao biên bản.
Dự án cải tạo chung cư cũ thường mất bao lâu?
Không có con số chung. Dự án phụ thuộc vào việc đạt đồng thuận, lựa chọn chủ đầu tư, phê duyệt quy hoạch và phương án, thời gian thi công. Nhiều dự án kéo dài nhiều năm, nên cư dân cần hỏi tiến độ cam kết và theo dõi bằng văn bản.
Đang có tranh chấp thừa kế căn hộ thì có ảnh hưởng tới việc cải tạo không?
Có. Phương án bồi thường, tái định cư cần xác định người có quyền với căn hộ. Tranh chấp kéo dài có thể làm quyền lợi của hộ bị treo. Nên giải quyết sớm và hỏi luật sư để xử lý đúng trình tự.
Phần diện tích cơi nới có được tính khi tái định cư không?
Phần cơi nới không có giấy tờ hợp pháp thường không được tính như diện tích hợp pháp. Cách xử lý cụ thể phụ thuộc vào phương án được duyệt và quy định của địa phương, nên hỏi trực tiếp khi lập phương án cho hộ mình.